Thứ hai, 20/09/2021 20:44 (GMT+7)

Con trâu trong đời sống văn hóa của người Việt

MTĐT -  Thứ sáu, 12/02/2021 23:09 (GMT+7)

Hình tượng con trâu cần cù, bền bỉ chiếm một vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa của người Việt từ ngàn đời nay.

Con trâu cùng người Việt đi suốt chiều dài lịch sử

Trâu là con vật có dấu ấn sâu đậm trong đời sống văn hóa của người Việt Nam. Con trâu đã cùng người Việt đi suốt chiều dài lịch sử mấy nghìn năm, trở thành một hình ảnh gắn bó với làng mạc, ruộng đồng và cuộc đời một nắng hai sương của người nông dân. Hình ảnh con trâu cũng xuất hiện trong nhiều câu chuyện về những vĩ nhân, trong tranh dân gian, trong lễ hội, trong thơ ca và trở thành nguồn cảm hứng sáng tác cho nhiều tác phẩm nghệ thuật…

Thời kỳ Vua Hùng dựng nước, con Trâu góp phần xây dựng căn bản cho nền văn minh nông nghiệp trồng cấy lúa mạ, đó cũng là hình ảnh ăn sâu vào đời sống trong dân gian Việt Nam miền thôn quê đồng ruộng. Tượng Trâu bằng đất nung được giới khảo cổ học tìm thấy trong di chỉ Đồng Đậu cách đây hơn ba ngàn năm.

Trên mặt trống đồng Bắc Lý (Hiệp Hòa) còn chạm khắc hình ảnh hội đâm trâu của người Việt cổ. Con trâu còn xuất hiện trong lễ hội dân gian với vai trò là vật tế lễ linh thiêng cũng phản ánh tín ngưỡng nông nghiệp của người nông dân. Ở Bắc Giang từ xa xưa đã có tục tế trâu, thờ trâu trong các lễ hội truyền thống. Hội làng Phú Khê (Tân Yên) có lệ tế thần thành hoàng bằng trâu sống.

Trâu là con vật có dấu ấn sâu đậm trong đời sống văn hóa của người Việt Nam. Con trâu đã cùng người Việt đi suốt chiều dài lịch sử mấy nghìn năm . (Ảnh Mạnh Quân).

Từ xa xưa, hình tượng con trâu còn được thể hiện trên các dòng tranh Tết, đặc biệt là dòng tranh Đông Hồ, mà ngày nay đã trở nên quá quen thuộc đối với người Việt Nam, đó là tranh "Em bé chăn trâu thả diều" và "Em bé chăn trâu thổi sáo". Hình ảnh con trâu sau đó cũng đi vào hội họa Việt Nam với các tác phẩm trâu của nhiều họa sĩ như Nguyễn Sáng với bức Chọi trâu, rồi họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm với bức tranh Con nghé, trong tranh Bùi Xuân Phái cũng có bóng dáng của con trâu…

Có thể khi trình độ khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển, hình ảnh con trâu ngày càng vắng bóng trên những cánh đồng, nhưng với một quốc gia có nền tảng của một nền văn minh lúa nước như đất nước chúng ta, thì bóng dáng con trâu vẫn hiện diện đâu đó trong căn nhà của mỗi gia đình. Với sức mạnh bền bỉ, tinh thần hăng say lao động, cần cù, chăm chỉ, chịu được gian khổ, năm Tân Sửu - 2021, hình ảnh con trâu với những phẩm chất tốt đẹp chắc chắn sẽ mang lại cuộc sống dồi dào, ấm no, hạnh phúc cho người dân.

Trâu với người gắn bó tình cảm thân thiết

Trong đời sống cư dân lúa nước, trâu với người gắn bó tình cảm thân thiết. Cứ mỗi độ xuân về thì trâu cũng được nghỉ ngơi, thảnh thơi cùng người đón Tết.

Làng An Phú (nay là thôn Minh Long, xã Tịnh Minh, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi) có cánh đồng Nhum, cánh đồng Lớn rộng thẳng cánh cò bay. Trâu làm đất một năm hai vụ và kéo mía nấu mật vào tháng Mười, tháng Một (âm lịch). Nhà ít nuôi 2 - 3 con, nhà nhiều nuôi 5 - 6 con. Nhiều nhà còn nhờ người Cà-tu nuôi trâu trên núi. Tại các gia đình, độ 20 tháng Chạp, chủ nhà chuẩn bị cỏ, lá mía, cây ngô để trâu ăn trong 3 ngày Tết.

Sau đó, người nuôi trâu được nghỉ về quê ăn Tết. Chiều mùng 3 Tết, người ta tổ chức cúng cho trâu, người làng gọi là “Tết Trâu”. Lễ vật cúng trâu là bánh tét. Mỗi trâu một cái, tất cả được bày vào mâm đặt lên bàn trước chuồng trâu. Trên cửa chuồng và mỗi sừng trâu người ta đều dán vàng lá. Chủ nhà mặc áo the, khăn xếp trịnh trọng khấn vái cầu cho trâu sang năm mới luôn mạnh khỏe. Trong lúc khấn, nhà khá giả đốt 3 quả pháo tre gói bằng lá dừa hình vuông cỡ 4cm. Cúng xong, bánh tét cho hết người nuôi trâu.

Ở kinh đô Thăng Long, vào thời Lý, Trần, Lê nhà vua đều tổ chức lễ Nghênh xuân bằng phép “Đả xuân ngưu”. Sách Kinh lễ, thiên Nguyệt lệnh viết: “Người ta làm con trâu bằng đất để tống hết khí lạnh, hung tà kẻo sang năm làm hại người”. Sách Đại Việt sử lược ghi, năm 1048, vua Lý Thái Tông xuống chiếu “định phép đánh trâu xuân”. Và An Nam chí lược thì chép: “Tiết lập xuân vua sai vị trưởng họ dùng roi đánh con trâu bằng đất. Xong thì các quan liêu đều cài hoa lên mũ vào cung hội yến”.

Theo sách Lễ hội Việt Nam do Phó Giáo sư Lê Trung Vũ chủ biên, vào sáng mùng 2 Tết, tại thôn Bến Bây, xã Chí Chủ (nay thuộc xã Chí Tiên, huyện Thanh Ba, tỉnh Phú Thọ) diễn ra lễ hội vật trâu. Từ rằm tháng Chạp, người làng tìm mua một con trâu khỏe đẹp đưa về nhà đăng cai. Gia đình đăng cai làm ván lễ, lễ Thành hoàng làng là Đào tướng quân. Cúng lễ xong, người chủ nhà đăng cai nổi chiêng trống cho dân làng đến chiêm ngưỡng trâu thờ. Hằng ngày, các gia đình trong làng thay nhau cho trâu ăn cỏ, rơm sạch, nước uống và tắm cho trâu.

Vào sáng mùng 2 Tết, tại thôn Bến Bây, xã Chí Chủ (nay thuộc xã Chí Tiên, huyện Thanh Ba, tỉnh Phú Thọ) diễn ra lễ hội vật trâu.  (Ảnh:Internet).

Sáng mùng 2 Tết, 8 trai đinh khỏe mạnh lấy nước giếng làng tắm rửa cho trâu sạch sẽ rồi dắt ra lễ Thành hoàng làng. Những trai đinh này cởi trần, mặc quần dài trắng, ống xắn thật cao, chân đất, đầu đội khăn xanh bỏ mối. Gia đình đăng cai chuẩn bị 2 mâm xà sơn son, một mâm để ván thờ gồm xôi nếp trắng, một con gà thiến luộc chín; mâm kia đặt hương hoa, trầu, rượu. Từ nhà đăng cai, đoàn người rước trâu ra đình. Đi đầu là một người đứng tuổi, cầm đóm bằng cây chiết chủ chẻ đôi, người thứ hai cầm gươm, người thứ ba cầm búa thờ..., tiếp theo là chủ tế và người đăng cai. Đến cửa đại bái, người cầm đóm đạp mạnh vào cửa. Cửa đình mở ra, người cầm đóm đi vào mở cửa hậu cung rồi các mâm thờ được đặt lên bệ.

Công việc chuẩn bị cho lễ hội vật trâu đã xong, các quan viên vào chiếu tế. Đoàn dắt trâu đứng nghiêm giữa sân đình, dân làng đứng vây xung quanh. Sau khi tế xong, ông chủ tế cầm bát rượu từ hậu cung đi ra dừng trước đầu trâu khấn vái rồi đổ rượu lên đầu. Sau đó, 8 người được lệnh dắt trâu ra bãi vật. Người ta dùng thòng lọng cho trâu bước vào tròng rồi cùng hô to vật đổ trâu. Cùng lúc, có một trong 8 người này được cử vào lĩnh búa thờ tại đình. Lễ tạ thành hoàng xong, ông chủ tế trao búa thờ, người lĩnh búa chạy một mạch ra bãi vật. Đến giữa bãi vật, búa được tung lên cao, thế là hội giằng búa bắt đầu. Một cuộc giằng co, rượt đuổi, chèo kéo, tiếng trống hòa cùng tiếng hò reo cổ vũ của người dân vang lên từng hồi. Sau một hồi giằng búa, ban tổ chức nổi chiêng chấm dứt cuộc chơi và cho mổ trâu để nấu cỗ thờ vào sáng ngày mùng 3 Tết.

Từ lâu, người dân Đồng bằng Bắc Bộ cũng đã rất quen thuộc với Hội Chọi trâu Đồ Sơn (Hải Phòng). Để chuẩn bị cho lễ hội, ngay từ tháng 5, người dân 14 giáp ở 3 xã Đồ Sơn, Đồ Hải, Ngọc Xuyên thuộc tổng Đồ Sơn đã tìm mua những con trâu to khỏe để dự 2 kỳ đấu loại. Vòng loại thứ nhất diễn ra vào trung tuần tháng Năm (âm lịch), vòng thứ hai diễn ra vào mùng 8 tháng Sáu. Cuộc đấu loại được bố trí sao cho cả 3 xã đều có trâu dự đấu. Cuối cùng, hội chính thức diễn ra vào ngày mùng 10 tháng Tám. Dân Trà Cổ (Móng Cái, Quảng Ninh) ở xa cũng giong buồm ngược nước kéo về, vì đây là đất tổ của họ (“Trà Cổ tổ Đồ Sơn”). Dân các huyện Thủy Nguyên, Vĩnh Bảo (Hải Phòng); dân các tỉnh Hải Dương, Hưng Yên, Thái Bình, Hà Nội cũng tấp nập về Đồ Sơn dự hội. Vì thế ca dao xưa mới có câu: “Dù ai buôn đâu bán đâu/ Mùng 10 tháng Tám chọi trâu thì về/ Dù ai buôn bán trăm nghề/ Mùng 10 tháng Tám thì về chọi trâu”.

PV (T/h)

Bạn đang đọc bài viết Con trâu trong đời sống văn hóa của người Việt. Thông tin phản ánh, liên hệ đường dây nóng : 0912 345 014 Hoặc email: banbientapmoitruongdothi@gmail.com

Cùng chuyên mục

Thấy gì từ việc sửa chùa, làm vỡ bia cổ?
Sự việc bia đá 342 năm tuổi bị vỡ trong quá trình tu bổ ở chùa Thổ Hà (Việt Yên, Bắc Giang) đang khiến những người yêu di sản bức xúc lẫn tiếc nuối. Sự việc này cũng bộc lộ nhiều lỗ hổng trong quản lý, tu bổ, tôn tạo di tích hiện nay.
Về bên Vua Thục An Dương
Về bên Vua Thục, An Dương /Thành cao, lũy vững kiên cường, thảnh thơi//Cổ Loa đất cổ ngàn đời //Một phương gìn giữ mạch ngời Nước Nam ...
Ta trở về hình hài cổ xưa
Ta trở về với đất năm xưa //Nuôi ta lớn một hình tồn tại // Một kiếp đời chứng nhân ở lại //Nghìn năm vòng, hồn vẫn nhớ mong 

Tin mới

Cách làm thịt xá xíu đơn giản mà ngon
Thịt xá xíu là món ăn được du nhập từ Trung Quốc sang Việt Nam. Tuy nhiên nó đã được biến tấu để phù hợp với khẩu vị của người Việt. Hãy cùng tìm hiểu cách làm món thịt xá xíu nhé!
Ô nhiễm môi trường biển đảo đang báo động
Theo Báo cáo hiện trạng môi trường biển và hải đảo giai đoạn 2016 – 2020 của Tổng cục Biển và Hải đảo Việt Nam các hoạt động của con người dẫn đến gia tăng chất thải, ảnh hưởng đến môi trường các khu vực ven biển, các vùng biển và hải đảo.
Nguy cơ rối loạn tâm lý do COVID-19
COVID-19 đang gây nên những tác động đến tâm lý con người khiến người ta dễ mắc các rối loạn về tâm thần như trầm cảm, lo âu, rối loạn tress sau sang chấn.